Witamina K – występowanie,
działanie, skutki niedoboru

  • 19 września, 2023
  • 19 września, 2023
  • 6 min
  • 6 min

Prawidłowe funkcjonowanie organizmu człowieka jest ściśle powiązane z odpowiednim żywieniem. Jednym z ważnych mikroelemnetów jest witamina K. Odpowiedni poziom tej oraz innych witamin i minerałów zapewnia homeostazę organizmu i umożliwia prawidłowe działanie ważnych procesów biochemicznych.

Sprawdź, za co odpowiada witamina K, w jakich produktach występuje i jak rozpoznać jej niedobór.

Czym jest witamina K?

Witaminę K zalicza się do witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Jest ona jednym z niezbędnych składników pokarmowych, które musi uwzględniać zdrowa dieta. Do grupy związków organicznych, które są określane mianem witaminy K, zalicza się trzy związki:

  • naturalnie występujący w roślinach filochinon, odporny na działanie temperatury (lub też fitomenadion, fitonation, witamina K1),
  • syntetyzowany przez bakterie w przewodzie pokarmowym menachinon (witamina K2),
  • syntetyczny menadion (witamina K3), który cechuje się wyższą przyswajalnością niż naturalna witamina K1.

Witamina K została odkryta w 1929 roku przez duńskiego biochemika Henrika Dama. Podczas przeprowadzanych przez niego eksperymentów, zauważył, że u drobiu, których dieta była pozbawiona zielonych roślin, pojawiały się krwawienia, które cofały się po wprowadzeniu do pokarmu szpinaku, lucerny lub kapusty. W dalszych badaniach naukowiec odkrył przyczynę, którą określił niedoborem czynnika rozpuszczalnego w tłuszczach, któremu nadał nazwę „witamina koagulacji”. Za jej odkrycie oraz opisanie budowy chemicznej, wraz z Edwardem Doisy, zostali uhonorowani w 1943 roku Nagrodą Nobla.

Sprawdź najpopularniejsze
zestawy dietetyczne

Witamina K – działanie w organizmie człowieka

Najważniejszą rolą witaminy K jest jej oddziaływanie w procesie krzepnięcia krwi. Jest katalizatorem w syntezie białek, będących czynnikami krzepnięcia krwi zależnymi od witaminy K:

  • protrombiny (czynnik II),
  • prokonwertyny (czynnik VII),
  • czynnika przeciwhemofilowego B (czynnik IX),
  • czynnika Stuarta–Prower (czynnik X).

Witamina K wykazuje działanie przeciwkrwotoczne, zapobiegając hemofilii B. W związku z tą funkcją witamina K jest opisywana jako „witamina koagulacji”.

Bardzo ważny jest również udział witaminy K w prawidłowym metabolizmie układu kostnego. Bierze udział w syntezie osteokalcyny, odpowiadając za prawidłowe uwapnienie tkanki kostnej, dlatego jest bardzo ważna w profilaktyce osteoporozy. Badania pokazują, że dieta bogata w źródła witaminy K obniża ryzyko złamań kości udowej u osób z podeszłym wieku. Witamina K reguluje także odkładanie się wapnia w płucach, wątrobie i śródbłonku, a także zapobiega zwapnieniom ścian naczyń krwionośnych, co poprawia ich elastyczność i obniża ryzyko wystąpienia miażdżycy. Wpływa również na zmiany w metabolizmie kwasów nukleinowych, może wykazywać właściwości antybakteryjne, przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgrzybicze. Może również zmniejszać ryzyko zachorowalności na nowotwory układu pokarmowego (głównie raka jelita grubego).

Dlaczego witamina K jest ważna u noworodka?

Odpowiedni poziom witaminy K jest szczególnie ważny u noworodków. Bardzo poważnych, choć rzadko występującym problemem jest krwawienie związanie z niedoborem witaminy K (vitamin K deficiency bleeding – VKDB), zwane też chorobą krwotoczną noworodka. Do jej rozwoju przyczynia się mały transport tego składnika przez łożysko oraz fakt, że przewód pokarmowy noworodków jest jałowy, a tym samym nie jest on wytwarzany przez mikroflorę jelitową. Co więcej, mleko matki jest ubogie w tę witaminę. Dlatego w Polsce zalecane jest podawanie witaminy K wszystkim noworodkom w pierwszej dobie po urodzeniu.

Witamina K – gdzie występuje?

Witamina K1, która jest syntetyzowana przez rośliny, występuje głównie w produktach pochodzenia roślinnego, m.in. w zielonych warzywach, zawierających chlorofil (szpinak, jarmuż, sałata, natka pietruszki, rzeżucha, szczypiorek, kapusta, brokuły, boćwina, brukselka, awokado, cukinia). W mniejszych ilościach znajduje się również w niektórych olejach roślinnych – oliwie z oliwek, oleju sojowym, oleju rzepakowym oraz w margarynach miękkich.

Natomiast menachinon – witamina K2 w zdecydowanie mniejszych ilościach jest obecna w produktach pochodzenie zwierzęcego, takich jak: jaja, produkty mleczne, wątróbka. Może występować również w produktach fermentowanych – serach i natto (tradycyjna japońska potrawa przygotowywana z fermentowanych nasion soi).

Źródła witaminy K — tabela produktów spożywczych

Zawartość witaminy K w poszczególnych produktach spożywczych, gdzie jest jej najwięcej, przedstawia poniższa tabela:

Źródła witaminy K w żywnościμg filochinonu
/100 g produktu
natka pietruszki1640
boćwina830
jarmuż817
szpinak483
rzeżucha250
szczypiorek213
olej sojowy184
brukselka177
sałata rzymska126
brokuły102
kapusta zielona76
olej rzepakowy71,3
oliwa z oliwek60,2
szparagi41,6
kiwi40,3
orzechy nerkowca34,7
rabarbar26,3
natto23,1
awokado21
kalafior15,5
kabaczek4,3

Zapotrzebowanie na witaminę K

Zapotrzebowanie na witaminę K jest zróżnicowane, w zależności od wieku i płci, wynosi od 5 do 65 μg na dobę. Zapotrzebowanie osoby dorosłej wynosi 55-65 μg witaminy K na dzień. Normy żywienia dla populacji Polski przestawiają się następująco:

Źródła witaminy K
w żywności
Dzienne zapotrzebowanie
na witaminę K (μg filochinonu/osobę/dobę)
AI (Adeqate Intake) – poziom wystarczającego spożycia
Niemowlęta
0-6 miesięcy5
7-11 miesięcy8,5
Dzieci
1-3 lat15
4-6 lat20
7-9 lat25
Chłopcy
10-12 lat40
13-15 lat50
16-18 lat65
Dziewczęta
10-12 lat40
13-15 lat50
16-18 lat55
Mężczyźni
>19 lat65
Kobiety
>19 lat55
Kobiety w ciąży55
Kobiety karmiące piersią55
Zamów wygodnie
już dziś!

Niedobór witaminy K w organizmie — u kogo występują?

Niedobory witaminy K występują stosunkowo rzadko, ponieważ witamina ta jest obecna powszechnie w żywności, a także syntetyzowana przez drobnoustroje bytujące w przewodzie pokarmowym człowieka (przez szczepy Enterobacter, Bacterioides, Veillonella, Eubacterium lentum). Najczęściej stężenie witaminy K może się zmniejszać u osób:

  • w podeszłym wieku,
  • leczonych antybiotykami,
  • z przewlekłymi chorobami wątroby i jelit,
  • z zaburzeniami wchłaniania tłuszczu,
  • długotrwale stosujących niektóre leki (leków przeciwdrgawkowych, przeciwzakrzepowych, pochodnych kwasu salicylowego),
  • z zespołem złego wchłaniania,
  • chorujących na celiakię, mukowiscydozę, przewlekłe zapalenie trzustki, zespół krótkiego jelita, chorobę Leśniowskiego-Crohna, niedrożność dróg żółciowych,
  • niedożywionych,
  • z rozległymi urazami i w stanach pooperacyjnych,
  • z dietą ubogą w zielone warzywa.

Niedobór wit. K — skutki

Niedobór witaminy K może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, między innymi jego skutków należą:

  • występowanie krwotoków,
  • zaburzenia krzepnięcia krwi,
  • krwiomocz,
  • obfite miesiączkowanie,
  • skłonności do powstawania siniaków,
  • częste biegunki,
  • zaburzenia odporności,
  • wydłużenie czasu gojenia się ran,
  • zaburzenia stanu kości i osteoporoza,
  • zaburzenia pracy jelit,
  • zwapnienie kości i naczyń krwionośnych,
  • wyższe ryzyko wystąpienia miażdżycy i chorób nowotworowych,
  • choroba krwotoczna u noworodków.

Nadmiar witaminy K

Witamina K charakteryzuje się bardzo niską toksycznością i jej nadmiar nie wywołuje efektów ubocznych. Zalecana jest jednak ostrożność w przypadku stosowania suplementów diety zawierających ten składników, ponieważ duże dawki u osób dorosłych mogą mieć negatywny wpływ na pracę wątroby, natomiast u noworodków mogą być przyczyną: hiperbilirubinemii, żółtaczki i anemii hemolitycznej. Zespół ds. Suplementów Diety Rady Sanitarno-Epidemiologicznej określił maksymalną dawkę witaminy K w dziennej zalecanej porcji suplementu diety dedykowanego dla osób dorosłych na poziomie 200 μg.

Suplementacja witaminy K — czy jest konieczna?

Niedobory witaminy K są rzadkością i pojawiają się u osób z pewnymi jednostkami chorobowymi. Uważa się, że dziennie zapotrzebowanie na tę witaminę jest pokrywane poprzez dietę oraz florę bakteryjną. Synteza przez mikroflorę jelitową witaminy K2 pokrywa znaczną część zapotrzebowania człowieka na tę substancję. W przypadku zaobserwowania niepokojących objawów, które mogą wskazywać na niedobór witaminy K, należy skonsultować się z lekarzem, który po odpowiedniej diagnostyce zaleci suplementację tego składnika. Suplementy diety z witaminą K są dostępne w aptekach (również aptekach internetowych) w formie tabletek, kropli i kapsułek. W Japonii stosuje się pewną odmianę witaminy K2 nazywaną menatetrenonem w leczeniu osteoporozy, w dawce 45 mg dziennie.

Źródła:
  • Głąbska, L. Kozłowska, E. Lange, D. Włodarek. Dietoterapia, Warszawa 2015;
  • Jarosz, E. Rychlik, K. Stoś, J. Charzewska, Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie, Warszawa 2020;
  • Karmańska, B. Karwowski, Rola witaminy K w metabolizmie kości, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 2015, nr 1(48), s. 106-115;
  • USDA Branded Food Products Database Link – dostęp 23.10.2022;
  • Fusaro, G. Cianciolo, M. L. Brandi, S. Ferrari, T. L. Nickolas, G. Tripepi, M. Plebani, M. Zaninotto, G. Iervasi, G. La Manna, M. Gallieni, R. Vettor, A. Aghi, L. Gasperoni, S. Giannini, S. Sella, A. M Cheung, Vitamin K and Osteoporosis, „Nutrients” 2020, nr 12(12);
  • Kowalska, Witamina K i D. Czy ich łączenie to dobry, czy zły pomysł? Link – dostęp 23.10.2022;
  • Rusińska, P. Płudowski i in., Zasady suplementacji i leczenia witaminą D – nowelizacja 2018 r. „Postępy Neonatologii” 2018; nr 24(1);
  • Szulc, Witamina K Link – dostęp 23.10.2022;

Dobierz rekomendowane
suplementy

Masz pytania?

Zostaw numer – oddzwonimy!

Zobacz nasze
wyborne menu!

Sprawdź, gdzie
dostarczamy!